هانتاویروس چیست؟ | یک پاندمی دیگر در راه است؟
رویداد۲۴ | شیوع کمسابقه ویروس هانتا در کشتی تفریحی هلندی MV Hondius جهان را بار دیگر مضطرب کرده است. کارشناسان میگویند اگرچه خطر این ویروس برای عموم مردم پایین است، اما سویه «آند» که عامل شیوع اخیر شناخته شده، یکی از معدود گونههایی است که میتواند از انسان به انسان منتقل شود. در این گزارش توضیحات دو نشریه معتبر «نشنال جئوگرافیک» و «نیچر» درباره این ویروس و واکسن آن برای مخاطب رویداد۲۴ آمده است.
ویروس هانتا چیست و چگونه منتقل میشود؟
شیوع بیماریهای عفونی در کشتیهای تفریحی اتفاق عجیبی نیست، اما بروز موارد متعدد ابتلا به هانتاویروس در کشتی MV Hondius که از آرژانتین راهی جزایر قناری بود، حتی برای متخصصان هم غیرمنتظره بوده است.
«استیون بردفوت»، ایمنیشناس و پژوهشگر هانتاویروس در دانشگاه نیومکزیکو به نشنال جئوگرافیک میگوید: «این نخستین شیوع مرتبط با کشتیهای تفریحی است که درباره هانتا شنیدهام.»
برخلاف بیماریهایی مانند نوروویروس یاایکولای که معمولاً در کشتیها شایع میشوند، هانتاویروس بسیار نادرتر است و همین موضوع باعث شده مقامهای بهداشتی با حساسیت بیشتری اوضاع را زیر نظر بگیرند.
سازمان جهانی بهداشت در ۶ می اعلام کرد سویه دخیل در این شیوع، «ویروس آند» بوده است.
تاکنون هشت مورد ابتلا شناسایی شده که شامل سه فوتی، یک بیمار بدحال، سه بیمار با علائم خفیف و یک بیمار تازه شناساییشده در سوئیس است که سابقه سفر با این کشتی را داشته است.
بیشتر مبتلایان بین ۶ تا ۲۸ آوریل دچار علائمی مانند تب و مشکلات گوارشی شدند که سپس بهسرعت به ذاتالریه و در برخی موارد به فروپاشی سیستم قلبی-عروقی منجر شد.
کشتی همچنان پس از مخالفت کیپورد با پهلوگیری آن، در وضعیت بلاتکلیف قرار دارد و مسافران باقیمانده در کابینهای خود قرنطینه شدهاند.
هانتاویروس چیست؟
هانتاویروسها خانوادهای از ویروسها هستند که توسط جوندگان حمل میشوند. این حیوانات بدون آنکه بیمار شوند، ویروس را از طریق ادرار، مدفوع و بزاق دفع میکنند.
وقتی این ترشحات در هوا پخش شود — مثلاً هنگام جارو کردن انبار یا ورود به محیط آلوده — انسان میتواند ویروس را از طریق تنفس جذب کند. همچنین تماس دست آلوده با دهان یا مصرف غذای آلوده هم میتواند باعث انتقال شود.
بیش از ۴۰ گونه مختلف هانتاویروس در طبیعت وجود دارد که به دو گروه «دنیای قدیم» و «دنیای جدید» تقسیم میشوند.
گونههای دنیای قدیم که بیشتر در اروپا و آسیا دیده میشوند، معمولاً باعث اختلالات کلیوی و خونریزی میشوند. اما گونههای دنیای جدید که در قاره آمریکا رایجترند، بیشتر موجب تجمع مایع در ریهها میشوند.
شدت بیماری میتواند بسیار بالا باشد. نرخ مرگومیر برخی گونهها در آسیا و اروپا بین ۱ تا ۱۵ درصد است، اما در قاره آمریکا حدود نیمی از مبتلایان جان خود را از دست میدهند.
این ویروس چقدر شایع است؟
تخمین زده میشود سالانه بین ۱۰ هزار تا ۱۰۰ هزار مورد ابتلا در جهان رخ دهد که بیشتر آنها در آسیا و اروپا هستند.
در قاره آمریکا فقط سالانه ۱۵۰ تا ۳۰۰ مورد گزارش میشود و عمده آنها مربوط به آرژانتین، برزیل، شیلی و بولیوی است. در آمریکا نیز معمولاً بین ۱۵ تا ۵۰ مورد در سال ثبت میشود.
کارشناسان میگویند نوع سویه ویروس تعیین میکند بیماری تا چه اندازه مرگبار باشد و همچنین مشخص میکند آیا انتقال انسان به انسان ممکن است یا نه.
ویروس چگونه میان انسانها منتقل میشود؟
هانتاویروس معمولاً زمانی از حیوان به انسان منتقل میشود که فضولات یا ادرار جوندگان آلوده در هوا پخش شود.
اما بیشتر سویههای هانتاویروس میان انسانها منتقل نمیشوند.
استثنای مهم، «ویروس آند» است؛ همان سویهای که در آرژانتین، شیلی و اروگوئه شایع است و عامل شیوع اخیر کشتی نیز شناخته شده.
دانشمندان هنوز دقیقاً نمیدانند چرا این سویه میتواند میان انسانها منتقل شود، اما برخی تحقیقات نشان میدهد ویروس آند در برابر ترکیبات ضدویروسی موجود در بزاق انسان مقاومتر از سایر گونههاست.
با این حال انتقال آن چندان آسان نیست.
بردفوت به نشنال جئوگرافیک میگوید: «برخلاف سرخک یا کووید که ویروس میتواند در هوا باقی بماند، ویروس آند معمولاً از طریق تماس نزدیک منتقل میشود؛ مثل خوابیدن در یک تخت، رابطه جنسی یا استفاده مشترک از غذا.»
او تأکید میکند این ویروس مانند کرونا قابلیت سرایت گسترده به جمعیتهای بزرگ را ندارد.
در شیوعی که بین سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۱۹ در آرژانتین رخ داد، یک فرد پس از ابتلا از طریق جوندگان، ویروس را به افرادی که کنار او در جشن تولد نشسته بودند منتقل کرد و در نهایت ۳۴ نفر مبتلا و ۱۱ نفر جان باختند.
آیا شیوع اخیر خطر بزرگی برای جهان است؟
«ماریا فن کرخوف»، مسئول آمادگی و پیشگیری اپیدمیها در سازمان جهانی بهداشت، گفته خطر این ویروس برای عموم مردم پایین است.
کارشناسان میگویند دلیل اصلی این موضوع، انتقال نسبتاً ضعیف ویروس حتی در سویه آند است.
بردفوت توضیح میدهد که در ایالت نیومکزیکو حدود یکچهارم جوندگان به هانتاویروس آلودهاند، اما با این حال تنها چند مورد انسانی در سال مشاهده میشود.
او میگوید: «این ویروسها بهسختی منتقل میشوند؛ بنابراین با وجود خطرناک بودن، شیوع گستردهای ندارند.»
مجله معتبر علمی «نیچر» در گزارشی بر پایه گفتوگو با «جی هوپر»، ویروسشناس مؤسسه تحقیقات بیماریهای عفونی ارتش آمریکا تنظیم شده، توضیح میدهد چرا پس از چند دهه تحقیق، دانشمندان هنوز موفق به تولید واکسن قطعی علیه برخی سویههای مرگبار هانتا نشدهاند.
آیا این شیوع به معنای افزایش خطر ویروس هانتاست؟
هوپر میگوید: «برخی معتقدند تغییرات اقلیمی میتواند جمعیت جوندگان را تغییر دهد و تعداد افرادی را که در مناطق آلوده زندگی یا رفتوآمد میکنند افزایش دهد؛ موضوعی که ممکن است تعداد موارد ابتلا را بیشتر کند.»
او اضافه میکند: «مثل هر ویروس مشترک میان حیوان و انسان، شرایط ذاتاً غیرقابل پیشبینی است. کافی است به اتفاقی که درباره آبله میمونی رخ داد نگاه کنیم.»
تحقیقات روی واکسن هانتا از چه زمانی آغاز شد؟
به گفته هوپر، ارتش آمریکا از دهه ۱۹۸۰ بهدلیل خطر این ویروس برای نیروهای نظامی مستقر در مناطق آلوده، به دنبال ساخت واکسن بوده است.
او میگوید: «من در دهه ۱۹۹۰ به این پروژه پیوستم؛ درست زمانی که سویههای جدیدی مثل Sin Nombre در آمریکا و ویروس آند در آمریکای جنوبی شناسایی شدند.»
این تیم تحقیقاتی موفق شد مدلهایی از بیماری کشنده مشابه «سندرم ریوی هانتا» در همسترها ایجاد کند تا واکسنها و درمانهای احتمالی را روی آنها آزمایش کند.
هوپر توضیح میدهد که تاکنون آزمایشهای فاز اول بالینی برای واکسن ویروس آند و دو سویه دیگر به نامهای Hantaan و Puumala انجام شده است.
به گفته او، واکسن DNA مربوط به ویروس آند در انسان باعث تولید آنتیبادیهای خنثیکننده میشود؛ آنتیبادیهایی که نقش مهمی در محافظت دارند و به همین دلیل واکسن امیدوارکننده به نظر میرسد. با این حال، مشکل اینجاست که این واکسن به دستکم سه دوز نیاز دارد، نه یک تزریق ساده.
او میگوید اکنون دانشمندان در حال استخراج این آنتیبادیها از بدن افراد واکسینهشده و آزمایش آنها روی مدلهای حیوانی هستند و نتایج آن در آینده منتشر خواهد شد.
چرا هنوز واکسن نهایی ساخته نشده؟
هوپر توضیح میدهد که یکی از مشکلات اصلی، نادر بودن موارد ابتلا و پراکندگی جغرافیایی آنهاست. به همین دلیل اجرای آزمایشهای کلاسیک فاز سوم برای سنجش اثربخشی واکسن دشوار است.
او میگوید: «هیچ منطقه مشخصی وجود ندارد که بتوان در آن آزمایش گسترده فاز سوم انجام داد. به همین دلیل برای گرفتن مجوز واکسن باید سراغ روشهای خلاقانهتر رفت؛ از جمله استفاده از میزان آنتیبادیهای خنثیکننده بهعنوان شاخص محافظت.»
